Nếu bạn gọi thần đèn ra giữa kỷ nguyên công nghệ, có khi thứ đầu tiên ông ấy hỏi là: "Wi-Fi password là gì vậy?"
Tôi đọc Ông già Khốttabit lần đầu khi còn học tiểu học, chắc khoảng lớp 5. Đó là một trong những cuốn sách tôi vô tình tìm được trong đống sách của bố mẹ, chẳng biết ở đâu ra, khổ lớn, bìa cứng hẳn hoi, thơm mùi giấy mới (sau vài lần dọn nhà thì bây giờ đã không tìm thấy cuốn ấy ở đâu nữa). Khi ấy, tôi chỉ đơn giản nghĩ rằng đây là một truyện thiếu nhi vui nhộn: một cậu bé Liên Xô tình cờ giải thoát một ông thần đèn cổ đại ra khỏi chiếc bình, rồi từ đó kéo theo hàng loạt tình huống dở khóc dở cười. Tôi đọc say mê trong 3 ngày liền tù tì, không hiểu hết, nhưng cảm thấy ấm áp. Rồi thời gian trôi, tôi lớn lên, công việc ngập đầu, và tưởng mình đã quên mất những câu chuyện cổ tích ấy. Cho đến một ngày, tôi tình cờ bắt gặp lại Ông già Khốttabit, và đọc lại. Lần này, tôi không còn cười hồn nhiên như hồi nhỏ nữa - mà cười khẽ, kiểu nụ cười của một người trưởng thành nhận ra rằng truyện cổ tích ngày xưa, thật ra là một tấm gương tinh tế soi vào chính cuộc đời hiện đại của mình.
Thần đèn gặp chủ nghĩa hiện thực
Nhân vật chính của truyện là Volka, một cậu bé Liên Xô hiếu học, tốt bụng và có phần nghiêm túc hơn độ tuổi của mình. Trong một lần đi tắm sông, Volka nhặt được một chiếc bình cổ, mở ra thì - "puff!" - ông già Khốttabit hiện lên, trong khói bay và lời chào trịnh trọng kiểu Ả Rập cổ đại: "Muôn vàn vinh quang cho ngươi, hỡi chủ nhân cao quý!"
Nếu là thời Nghìn lẻ một đêm, đây sẽ mở đầu cho một chuỗi điều ước thần kỳ. Nhưng không, đây là Liên Xô. Ở đây không có vua, không có hoàng hậu, không có châu báu, chỉ có tem phiếu, đoàn đội, bài tập và công việc lao động xã hội chủ nghĩa.
Và thế là, bi kịch... à không, hài kịch... bắt đầu.
Khốttabit là đại diện của thế giới cổ xưa, nơi quyền năng và phép màu quyết định mọi thứ. Ông tin rằng chỉ cần búng tay là có vàng, chỉ cần niệm chú là có lâu đài. Nhưng Volka - một đứa trẻ sinh ra trong thế giới mới, nơi lý trí là kim chỉ nam - lại tin vào khoa học, vào lao động, vào việc "phải tự làm lấy". Khi Khốttabit định ban tặng cho Volka cả đống vàng, cậu bé nghiêm nghị bảo: "Không cần, chú ạ. Ở Liên Xô, mọi người sống bằng lao động".
Cái đối thoại ấy hồi nhỏ tôi thấy ngô nghê, nhưng giờ đọc lại, nó thật sự sâu sắc. Nó không chỉ là cuộc đối đầu giữa hai thời đại, mà là cuộc tranh luận muôn thuở giữa niềm tin và lý trí, giữa phép màu và công sức con người. Và điều tuyệt vời là, truyện không ép bên nào thắng. Cả hai cùng phải học cách hiểu nhau.
Thần đèn học lại cách làm người
Điều khiến tôi thích nhất ở Ông già Khốttabit là cách tác giả Lazar Lagin không biến ông thần đèn thành trò cười, mà để ông dần học cách hòa nhập.
Khốttabit không chỉ phải làm quen với các phát minh kỳ lạ như điện thoại, xe hơi, máy bay, mà còn phải học cả những khái niệm mới như "tập thể", "trách nhiệm công dân" hay "đi học". Ban đầu ông ngơ ngác, hoang mang, rồi dần hiểu ra - thế giới này không cần một thần đèn để ban phát điều ước, mà cần những người biết tự làm cho điều ước thành sự thật.
Nếu hồi nhỏ tôi thấy những đoạn ấy vui như phim hoạt hình, thì giờ, tôi thấy chúng buồn nhẹ. Vì tôi nhận ra, Khốttabit chính là hình ảnh của tất cả chúng ta khi thế giới đổi thay quá nhanh, còn mình thì vẫn loay hoay giữ những thói quen cũ.
Ông là người từng có quyền năng, nhưng giờ phải học cách chờ đèn đỏ. Là kẻ từng điều khiển cả trời đất, giờ phải học cách điền tờ khai. Thần đèn bị thuần hóa bởi thời đại, nghe chua xót, nhưng cũng thật con người.
Và ngược lại, chính Khốttabit lại khiến Volka - và người đọc - nhận ra rằng, đôi khi, trong cái xã hội quá nghiêm túc, ta cũng cần một chút "phép màu" để sống vui hơn, mềm hơn, ít lạnh lùng hơn.
Giọng văn hài hước, nhưng sâu cay
Giọng văn của Lagin là thứ hài hước kiểu cũ, không cần gây cười bằng câu punchline, mà bằng sự tương phản.
Cả thế giới cổ tích và hiện đại va vào nhau chan chát. Một bên dùng câu thần chú, một bên dùng bảng biểu thống kê. Một bên cúi đầu xưng "chủ nhân vĩ đại", còn bên kia trả lời bằng câu "vâng, báo cáo đồng chí".
Và trong cái hài ấy, Lagin ẩn một sự trào phúng tinh tế: con người dù có hiện đại đến đâu, vẫn luôn mang trong mình bản năng mơ mộng.
Thần đèn cười người hiện đại vì không biết dùng phép, còn người hiện đại cười thần đèn vì không biết dùng máy giặt. Nhưng cả hai, đều có điểm chung: họ cần tin vào một điều gì đó để sống tiếp.
Thần đèn, lập trình và bài học về thích nghi
Có đoạn, Khốttabit định giúp Volka "hack" điểm thi bằng phép thuật. Volka từ chối, bảo rằng như thế là gian lận. Tôi bật cười, vì thấy nó giống hệt câu chuyện của một người lập trình viên cố debug cho nhanh, nhưng rồi phải quay lại làm từng dòng code cho sạch.
Trong nghề, shortcut chỉ làm hại về sau - mà thật ra, trong cuộc đời cũng vậy.
Càng đọc, tôi càng thấy Ông già Khốttabit không phải là truyện cổ tích, mà là một manual về cách sống trong thời đại mới.
Nó dạy ta rằng, giỏi giang không đủ, phải biết học lại. Và rằng, người thông minh không phải người biết hết, mà là người biết cười khi mình sai.
Khi đọc lại ở cái tuổi trưởng thành
Bây giờ, đọc lại Ông già Khốttabit, tôi thấy bản thân mình trong cả hai nhân vật.
Tôi là Volka - cố sống đúng, cố tự lập, cố làm mọi thứ "chuẩn quy trình", đôi khi đến mức quên mất rằng sống cũng cần chút mộng mơ.
Nhưng tôi cũng là Khốttabit - lạc hậu, hơi lạc điệu, có những ngày mở phần mềm mới mà thấy như đang học phép thuật bằng tiếng nước ngoài.
Thế giới này chạy nhanh quá. Công nghệ mới, thuật ngữ mới, xu hướng mới. Nhưng có một thứ không bao giờ cũ: nỗi sợ bị bỏ lại. Và đó chính là cảm xúc khiến tôi thấy thương ông thần đèn - người từng có tất cả, giờ chỉ đang cố hiểu cách bật tivi.
Kết: Phép màu thật ra vẫn còn, chỉ là nó không còn phát sáng
Ông già Khốttabit là một cuốn sách nhỏ, nhẹ, vui, nhưng mang theo một triết lý lớn: thế giới không cần thần đèn, mà cần con người biết tự tạo ra điều kỳ diệu từ lao động, lòng tốt và sự tò mò.
Đọc lại, tôi thấy lòng mình dịu xuống. Vì giữa cuộc sống công nghệ khô khan này, vẫn còn đâu đó cái hồn của tuổi thơ - nơi mọi thứ đều có thể biến thành phép màu, nếu ta tin vào nó đủ lâu.
Có lẽ, thần đèn Khốttabit chưa bao giờ biến mất. Ông chỉ đã thôi bay lên trời, và chọn ở lại trong mỗi người: lặng lẽ, cười hiền, và chờ được gọi tên một lần nữa.
Phép màu không mất đi. Nó chỉ thay hình, từ câu thần chú thành nụ cười của ai đó khiến ta tin vào điều tốt.