Tôi đọc Giết con chim nhại của Harper Lee vào một buổi chiều mưa Sài Gòn - cái kiểu mưa lất phất khiến đường nhòe đi như một tấm ảnh cũ. Ly cà phê trên bàn tan đá dần, còn tôi thì bị níu lại bởi một cái tên kỳ lạ: "Giết con chim nhại" - vừa mềm mại, vừa tàn nhẫn. Một tiêu đề nghe như mâu thuẫn, nhưng càng đọc, tôi càng hiểu đó là cách Harper Lee muốn nói về thế giới: nơi lòng tốt và sự ngây thơ vẫn tồn tại, nhưng lại bị bóp nghẹt bởi định kiến, sợ hãi và quyền lực.
Tôi không biết người khác thế nào, nhưng riêng tôi, cuốn sách này khiến mình nhớ đến những người hiền lành từng bị "bắn hạ" trong cuộc đời - không phải bằng súng, mà bằng ánh mắt khinh bỉ, lời đồn vô tội vạ, hay chỉ đơn giản là sự im lặng của đám đông. "Giết con chim nhại" không nói về cái chết của một con chim; nó nói về cái cách con người giết đi phần tốt đẹp nhất trong chính họ, mỗi khi quay lưng trước sự thật.
Và thế là, tôi ngồi suốt buổi chiều hôm ấy, lật từng trang, để rồi nhận ra: đây không phải là một câu chuyện về nước Mỹ những năm 1930. Đây là câu chuyện của bất kỳ nơi nào có con người - và có định kiến.
Một nước Mỹ cũ - và một thế giới chưa bao giờ thực sự thay đổi
Câu chuyện diễn ra ở Maycomb, một thị trấn miền Nam nước Mỹ những năm 1930. Đó là thời kỳ Đại khủng hoảng — khi kinh tế sụp đổ, niềm tin lung lay, và con người bắt đầu nhìn nhau bằng con mắt đầy nghi ngờ.
Harper Lee để cho người kể chuyện là một cô bé sáu tuổi tên Scout Finch, sống cùng cha là Atticus Finch - một luật sư, và anh trai Jem. Qua giọng kể hồn nhiên của Scout, người đọc dần thấy rõ những vết nứt trong xã hội tưởng như bình yên ấy: phân biệt chủng tộc, sự giả hình, và nỗi sợ khác biệt.
Điều làm tôi thấy kinh ngạc là, dù bối cảnh đã cách chúng ta gần một thế kỷ, nhưng cảm giác về "một thế giới chia rẽ và đầy định kiến" vẫn còn y nguyên.
Thậm chí, có lúc tôi thấy Maycomb chẳng khác gì... một group Facebook nơi mọi người đều sẵn sàng "ném đá" nhau chỉ vì khác quan điểm. Con người, dù có thay điện thoại, thay nền tảng, nhưng bản năng phán xét thì vẫn vậy thôi.
Một vụ án, và một bài kiểm tra về lương tâm
Tâm điểm của truyện là vụ án Tom Robinson, một người đàn ông da đen bị vu oan cưỡng hiếp cô gái da trắng Mayella Ewell.
Atticus Finch, cha của Scout, được chỉ định làm luật sư bào chữa cho Tom — một nhiệm vụ mà cả thị trấn đều xem như "bôi nhọ danh dự người da trắng". Nhưng Atticus nhận lời, vì ông tin rằng công lý không thể phụ thuộc vào màu da.
Khi đọc đến đoạn Atticus đứng giữa tòa, một mình chống lại cả đám đông căm ghét, tôi chợt nhớ tới những người hiếm hoi trong đời dám "đứng lên giữa một phòng họp đầy người nịnh bợ mà nói ra điều đúng".
Atticus biết chắc ông sẽ thua, nhưng ông vẫn làm. Bởi, như Harper Lee viết:
"Cha muốn con thấy lòng can đảm thật sự là gì, thay vì có suy nghĩ rằng can đảm là người đàn ông cầm súng trong tay. Đó là khi con biết mình sẽ thất bại từ trước khi bắt đầu nhưng dù vậy con vẫn bắt đầu và con theo đuổi nó tới cùng, dù có chuyện gì xảy ra. Con hiếm khi thắng, nhưng đôi khi con cũng thắng."
Thật kỳ lạ! Cuốn tiểu thuyết này khiến tôi nghĩ đến công việc mình đang làm. Một designer có thể biết ý tưởng của mình sẽ bị khách hàng từ chối, nhưng vẫn chọn làm nó đến cùng, chỉ vì nó đúng.
Công lý, cũng như thẩm mỹ, đôi khi chỉ cần được bảo vệ một cách im lặng.
Con chim nhại - tiếng hát của những linh hồn bị tổn thương
"Con chim nhại chẳng làm gì nên tội, chúng chỉ hót cho chúng ta những giai điệu đẹp. Không phá phách vườn tược, không hại đến hoa màu, chúng chỉ dâng hiến cho chúng ta những lời hát từ trái tim. Đó là lý do vì sao, giết con chim nhại là một tội ác."
Câu nói ấy là linh hồn của cả cuốn sách. Con chim nhại (mockingbird) tượng trưng cho những điều thuần khiết trong thế giới ô nhiễm này - những con người sống lặng lẽ, không làm hại ai, nhưng lại bị giết bởi sự độc ác và ngu dốt của người khác.
Tom Robinson chính là một "con chim nhại". Anh bị buộc tội chỉ vì anh là người da đen. Còn Boo Radley, người đàn ông khép kín sống trong căn nhà bỏ hoang, bị cả thị trấn đồn đại là "quái vật", cũng là một "con chim nhại" khác.
Cả hai đều là nạn nhân của sự sợ hãi và thiếu hiểu biết - những thứ nguy hiểm hơn cả súng đạn.
Khi đọc đến đoạn cuối, khi Boo cứu hai đứa trẻ Finch khỏi nguy hiểm, rồi biến mất trong bóng tối, tôi cảm thấy rùng mình.
Harper Lee không cần viết hoa mỹ - chỉ cần một người cô độc bước đi trong đêm, là đủ để nói hết về bản chất con người: chúng ta dễ dàng phán xét điều mình không hiểu, và khó lòng cảm ơn điều mình không thấy.
Harper Lee - người viết chỉ một lần, nhưng để đời mãi mãi
Harper Lee viết Giết con chim nhại khi mới ngoài ba mươi tuổi. Và thật trớ trêu, bà gần như không viết thêm tác phẩm nào sau đó. Có lẽ vì bà biết, chỉ cần một cuốn như thế là đủ để nói hết lòng mình với thế giới.
Văn phong của Harper Lee rất đặc biệt: không triết lý, không cầu kỳ, chỉ là sự quan sát tinh tế được gói trong giọng kể trẻ thơ. Đọc những dòng văn của bà, ta thấy tiếng ve, thấy mùi nắng cháy, thấy nhịp chậm của miền Nam nước Mỹ - nơi mọi thứ tưởng như bất động, nhưng bên dưới là dòng dung nham của bất công âm ỉ chảy.
Nếu Haruki Murakami dùng tình dục như ẩn dụ cho cô đơn, thì Harper Lee dùng sự ngây thơ như phép soi chiếu sự thối rữa của người lớn.
Hai người, hai phong cách, nhưng đều viết về cùng một nỗi đau: sự mất mát của con người khi buộc phải trưởng thành.
Cảm nhận cá nhân - khi đọc lại ở tuổi 36
Tôi đọc cuốn này lần đầu khi còn là cậu trai mới ra trường - lúc đó thấy nó chậm chạp, đạo đức và "xa vời".
Giờ, đọc lại khi đã làm cha, tôi mới hiểu. Câu nói của Atticus với Scout:
"Con không bao giờ thực sự hiểu một người cho đến khi con xem xét mọi việc từ quan điểm của người đó… Cho đến khi con sống bên trong anh ta và đi lại cư xử y như anh ta."
Đó không phải là lời khuyên, mà là một bài học nhân sinh.
Xã hội hiện nay vẫn đầy những người ghét nhau vì khác biệt - khác gu, khác giới, khác quan điểm, khác niềm tin. Nhưng ta quên mất rằng, mọi người đều có một câu chuyện mà ta chưa từng nghe.
Harper Lee viết Giết con chim nhại vào năm 1960, nhưng nếu bà sống đến thời mạng xã hội, chắc bà chỉ cần đổi tên truyện thành "Giết comment dạo" cũng vẫn đúng nguyên tinh thần như cũ.
Kết - Lòng tốt không ồn ào, nhưng không bao giờ vô nghĩa
Giết con chim nhại là một cuốn sách không cần đọc nhanh, mà phải đọc chậm - như uống cà phê đen đắng không đường nhưng dư vị lại kéo dài mãi.
Harper Lee không hứa rằng thế giới sẽ tốt hơn, nhưng bà nhắc ta rằng chúng ta vẫn có thể tốt hơn. Bởi nếu không ai dám làm điều đúng, thì công lý mãi chỉ là từ trong sách giáo khoa.
Khi gấp lại cuốn sách, tôi nghĩ về Atticus Finch, người đàn ông đứng trong bóng tối của định kiến mà vẫn giữ thẳng lưng. Tôi lại nghĩ về Scout, cô bé đã học được cách nhìn thế giới bằng đôi mắt cảm thông. Và tôi nghĩ về chính mình: một người đã trưởng thành, đã thỏa hiệp, đã lặng im trong nhiều cuộc tranh luận chỉ để "yên thân".
Có lẽ, "giết con chim nhại" không chỉ là câu chuyện về người khác, mà là lời cảnh tỉnh cho chính chúng ta, mỗi khi ta im lặng trước bất công, hay khi ta cười nhạo những người chỉ đơn giản là... tốt.
Có những con chim nhại đã bị giết, nhưng tiếng hót của chúng thì vẫn bay xa hơn cả viên đạn