Có những cuốn sách khiến tôi nhớ đến cốt truyện. Có những cuốn sách khiến tôi nhớ đến nhân vật. Nhưng Cây Cam Ngọt Của Tôi lại thuộc một nhóm rất khác: đọc xong rồi, thứ còn ở lại không phải câu chuyện của Zezé, mà là những mảnh ký ức của chính mình.
Tôi nghĩ đó là lý do cuốn sách này được yêu thích suốt nhiều thập kỷ. Nó không chỉ kể về tuổi thơ của một cậu bé ở Brazil. Nó đánh thức tuổi thơ của người đang đọc nó.
Lần đầu đọc Cây Cam Ngọt Của Tôi, tôi khá bất ngờ khi biết đây thường được xếp vào dòng sách thiếu nhi. Bởi càng đọc, tôi càng có cảm giác đây là một cuốn sách dành cho người lớn nhiều hơn. Trẻ con có thể đọc và thương Zezé. Nhưng chỉ khi đã trưởng thành, có lẽ người ta mới hiểu hết những khoảng lặng, những tổn thương và những điều không được nói ra trong câu chuyện.
Zezé là một cậu bé nghèo, sống trong một gia đình đông con ở Brazil. Đó là phần tóm tắt đơn giản nhất có thể. Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy thì sẽ bỏ lỡ điều quan trọng nhất của cuốn sách. Cái nghèo trong truyện không phải thứ làm người đọc đau lòng nhất. Thứ khiến người ta day dứt là việc Zezé luôn cố gắng yêu thương thế giới, ngay cả khi thế giới không phải lúc nào cũng dịu dàng với cậu.
Đọc đến đây, tôi chợt nhớ tới tuổi thơ của rất nhiều đứa trẻ Việt Nam thuộc thế hệ 8x và 9x. Một thời mà cha mẹ bận kiếm sống, khi chuyện cơm áo quan trọng hơn cảm xúc. Một thời mà những trận đòn được xem là bình thường, thậm chí là cần thiết. Một thời mà câu nói "trẻ con biết gì" thường được dùng để kết thúc mọi cuộc trò chuyện.
Nhưng trẻ con thật ra biết rất nhiều.
Chúng biết nhà đang thiếu tiền.
Chúng biết bố mẹ đang mệt mỏi.
Chúng biết ai thương mình hơn và ai ít quan tâm đến mình hơn.
Chúng biết những câu nói tưởng chừng vô tình của người lớn có thể làm mình buồn rất lâu.
Chỉ là chúng không có đủ từ ngữ để diễn tả tất cả những điều đó.
José Mauro de Vasconcelos hiểu rất rõ điều ấy. Ông không viết về trẻ con như những sinh vật ngây thơ không biết gì về cuộc sống. Ngược lại, Zezé quan sát mọi thứ với một sự nhạy cảm khiến đôi khi người đọc cảm thấy xót xa. Cậu bé nhìn thấy những nỗi buồn của người lớn, cảm nhận được những thay đổi trong gia đình, và tự tìm cho mình một nơi trú ẩn bằng trí tưởng tượng.
Chính vì vậy mà cây cam nhỏ trong truyện không đơn thuần là một cái cây.
Nó là người bạn.
Là nơi Zezé tâm sự.
Là thế giới riêng mà không ai có thể lấy mất.
Khi còn nhỏ, tôi từng nghĩ trí tưởng tượng chỉ là trò chơi của trẻ con. Sau này lớn lên mới nhận ra đôi khi đó là cơ chế tự vệ đẹp nhất mà một đứa trẻ có thể tạo ra cho chính mình.
Điều tôi thích nhất ở Cây Cam Ngọt Của Tôi là tác giả không cố tạo ra một phản diện rõ ràng. Cha mẹ Zezé không phải những con người độc ác. Họ cũng không phải những người không yêu con. Họ chỉ là những người lớn đang kiệt sức vì cuộc sống. Họ mang trên vai những gánh nặng riêng, và đôi khi chính những gánh nặng đó khiến họ không còn đủ kiên nhẫn hay dịu dàng với một đứa trẻ.
Cách nhìn ấy khiến cuốn sách trở nên trưởng thành hơn rất nhiều. Bởi ngoài đời thực, không phải lúc nào cũng có người tốt và người xấu đứng ở hai chiến tuyến rõ ràng. Phần lớn những tổn thương chúng ta nhận được đều đến từ những con người bình thường, những người cũng đang vật lộn với cuộc sống theo cách của riêng họ.
Có lẽ vì thế mà cuốn sách này không khiến tôi khóc theo kiểu bi kịch. Nó tạo ra một cảm giác khác. Một cảm giác buồn rất chậm.
Càng đọc, người ta càng nhận ra đây không chỉ là câu chuyện về tuổi thơ. Đây là câu chuyện về sự mất mát. Về lần đầu tiên một đứa trẻ nhận ra thế giới không vận hành theo những điều mình mong muốn. Về khoảnh khắc ngây thơ bắt đầu rời đi. Và về những vết nứt đầu tiên xuất hiện trong tâm hồn trước khi một con người trưởng thành.
Điều đặc biệt là José Mauro de Vasconcelos không hề cố ép người đọc phải xúc động. Ông không sử dụng những bi kịch liên tiếp để lấy nước mắt. Thay vào đó, ông để cho cảm xúc tự lớn lên từ những điều rất nhỏ. Một cuộc trò chuyện. Một ánh mắt. Một sự im lặng. Và rồi đến một lúc nào đó, người đọc nhận ra mình đang buồn từ khi nào không biết.
Có những cuốn sách sau khi đọc xong, tôi nhớ rất rõ từng chi tiết cốt truyện. Nhưng với Cây Cam Ngọt Của Tôi, thứ còn đọng lại lại là cảm giác. Cảm giác nhớ về thời mình từng là một đứa trẻ. Nhớ về những niềm vui rất nhỏ mà ngày ấy tưởng là bình thường. Một góc sân. Một người bạn. Một buổi chiều chơi đến khi trời tối. Hay đơn giản chỉ là cảm giác được một người lớn chịu ngồi xuống lắng nghe mình nói.
Càng lớn tuổi, tôi càng thấy đây không phải là một cuốn sách về tuổi thơ bất hạnh. Nó là một cuốn sách về sự dịu dàng. Bởi rất nhiều vết thương trong cuộc đời không đến từ những biến cố lớn lao. Chúng đến từ việc một đứa trẻ cần được yêu thương vào đúng lúc nhưng lại không có ai ở đó.
Và cũng vì thế, rất nhiều ký ức đẹp nhất của đời người đôi khi chỉ bắt đầu từ một điều rất nhỏ: có ai đó chịu dành cho mình một chút quan tâm, một chút tử tế, một chút thấu hiểu.
Nghe thì đơn giản.
Nhưng đôi khi đủ để nhớ suốt cả cuộc đời.
Đọc xong Cây Cam Ngọt Của Tôi, tôi không nhớ chính xác đã gấp sách lại như thế nào. Tôi chỉ nhớ mình ngồi yên khá lâu. Và giống như rất nhiều người khác từng đọc cuốn sách này, tôi bỗng nhớ đến đứa trẻ mà mình đã từng là.
Có lẽ đó chính là điều kỳ diệu nhất mà văn chương có thể làm được.