Công lý, khi rơi vào tay con người, luôn mang hình dáng của bi kịch.
Tôi chỉ mới đọc Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas khoảng một, hai năm gần đây thôi. Hơi muộn so với danh tiếng lẫy lừng của nó, nhưng có lẽ chính vì thế mà cuốn sách lại đậm sâu hơn.
Ở cái tuổi sắp trung niên này, khi đã đi làm đủ lâu để hiểu rằng không phải lúc nào cố gắng cũng được đền đáp, và rằng thế giới này chẳng quan tâm đến việc bạn có phải người tốt hay không - tôi mới thực sự thấy Monte Cristo không đơn thuần là một câu chuyện trả thù, mà là một bản thiết kế tinh vi về nỗi đau, sự mất mát và hành trình tái sinh của con người.
khi niềm tin trở thành bi kịch
Mở đầu truyện, Edmond Dantès hiện lên như một chàng trai lý tưởng: trẻ tuổi, trung thực, cần mẫn, được mọi người yêu quý, sắp cưới người con gái mình yêu, và chuẩn bị được thăng chức thuyền trưởng. Anh đại diện cho kiểu người mà xã hội nào cũng tán dương: có đạo đức, có tài năng, có lòng trung thành. Nhưng chỉ trong chốc lát, tất cả tan biến. Một bức thư nặc danh, vài kẻ ghen ghét, và một hệ thống công lý mục ruỗng đã biến anh từ người được chúc phúc thành kẻ bị giam cầm suốt 14 năm trong ngục tối Château d’If.
14 năm ấy không chỉ là con số. Nó là sự mài mòn của linh hồn.
Đọc cuốn sách ở tuổi này, tôi thấy không phải bi kịch lớn nhất là việc bị tước đoạt tự do, mà là việc bị tước mất niềm tin.
Khi niềm tin vào con người, vào lẽ phải, vào Chúa... đều sụp đổ, con người sẽ không còn gì để bấu víu.
Đó là lúc Dantès chết - và Bá tước Monte Cristo ra đời.
Tái sinh từ bóng tối
Trong bóng tối của ngục tù, Edmond gặp Cha Faria - một ông già bị coi là "điên", nhưng thực ra là bậc trí giả. Ông dạy anh ngôn ngữ, khoa học, triết học, và quan trọng nhất: dạy anh cách nhìn thế giới bằng lý trí.
Nếu đời Dantès là một bản vẽ, thì Cha Faria chính là người vẽ lại toàn bộ cấu trúc của nó, từ những đường nét mộc mạc thành một thiết kế mới, lạnh lùng, chính xác, và đáng sợ.
Khi Cha Faria qua đời, Dantès trốn thoát, thừa hưởng kho báu Monte Cristo, và bước lên bờ như một con người khác - một vị thần không tin vào thần thánh.
Đọc đoạn ấy, tôi thấy Dumas đã viết lại một phiên bản hiện đại của "Phục sinh": con người tái sinh không nhờ ân điển, mà nhờ hiểu biết.
Không phải ánh sáng của niềm tin, mà là ánh sáng của lý trí cứu anh khỏi địa ngục.
Công lý như một bản thiết kế
Khi Dantès trở lại dưới cái tên Monte Cristo, anh bắt đầu dựng lên một kế hoạch báo thù tinh vi như một hệ thống logic.
Không ai trong số những kẻ đã hại anh chết ngay. Họ gục ngã dần, từng người, bằng chính những tham vọng, dục vọng và lỗi lầm của mình. Mỗi hành động của Bá tước giống như một dòng code được lập trình hoàn hảo: không thừa, không thiếu, không sai cú pháp.
Nhưng càng đọc, tôi càng thấy rợn. Vì trong từng "dòng code" ấy, có gì đó lạnh như kim loại.
Một người phải "chết" đến mức nào mới có thể báo thù mà không run tay?
Một tâm hồn phải chai cứng đến đâu mới có thể điều khiển nỗi đau của người khác mà không mảy may dao động?
Đó là lúc tôi hiểu: Bá tước Monte Cristo không phải là câu chuyện về công lý. Nó là câu chuyện về cái giá phải trả khi con người cố đóng vai Thượng Đế.
Giữa vinh quang và cô độc
Khi Dantès đạt được tất cả - tiền bạc, quyền lực, địa vị - anh vẫn không hạnh phúc. Bởi sự trả thù, dù hoàn hảo đến đâu, cũng không thể xóa được ký ức.
Anh ngồi giữa dinh thự xa hoa, nhưng lòng trống rỗng.
Anh gặp lại Mercédès, cô gái từng yêu anh, giờ đã già đi và sám hối. Trong khoảnh khắc ấy, Dantès hiểu rằng mọi công lý được mua bằng hận thù đều dẫn về cùng một nơi: cô độc.
Cảnh Monte Cristo rời đi, để lại tài sản cho những người vô tội, không khác gì một lời sám hối.
Đó không phải là chiến thắng, mà là sự giải thoát.
Anh không còn tìm công lý nữa, vì anh đã hiểu rằng tha thứ mới là hình thức cao nhất của công bằng.
Đọc Dumas bằng con mắt của người trưởng thành
Tôi đọc Bá tước Monte Cristo như một bài học lớn về sự trưởng thành. Ngày còn trẻ, tôi từng nghĩ công bằng là khiến mọi thứ "ngang nhau". Còn bây giờ, tôi hiểu công bằng đôi khi là biết "buông tay".
Alexandre Dumas đã tạo ra một nhân vật mà ta vừa ngưỡng mộ, vừa thương xót. Bá tước Monte Cristo là người hoàn hảo nhất mà ta không muốn trở thành: thông minh, giàu có, mạnh mẽ, nhưng đã đánh mất khả năng sống như một con người.
Cuối cùng, điều anh tìm thấy không phải là kho báu, mà là sự bình yên - thứ duy nhất anh không thể mua được.
Kết
Hận thù, nếu nuôi đủ lâu, sẽ biến thành một loại tôn giáo.
Và người tín đồ trung thành nhất, chính là kẻ đau khổ nhất.
Bá tước Monte Cristo là câu chuyện về công lý, nhưng cũng là lời cảnh tỉnh cho những ai từng nghĩ mình có thể tự định nghĩa công lý. Đọc nó, tôi thấy lòng mình dịu lại, vì tôi nhận ra: thời gian chính là thẩm phán duy nhất không thiên vị.
Và biết đâu, điều vĩ đại nhất con người có thể làm, không phải là trả thù, mà là vẫn giữ được trái tim sau tất cả.